20 podstawowych poleceń Linux, które musisz znać — z przykładami

Podstawowe polecenia Linux to kilkanaście narzędzi, którymi obsłużysz większość codziennej pracy w terminalu: pwd, ls i cd do poruszania się po katalogach, cp, mv, rm i mkdir do zarządzania plikami, cat, less, grep i find do przeglądania i wyszukiwania oraz sudo, apt, chmod, ps i kill do administrowania systemem. Poniżej znajdziesz 20 takich poleceń z przykładami, które możesz od razu przepisać do terminala.

Wszystkie przykłady działają w powłoce Bash, domyślnej w Ubuntu, Debianie, Fedorze i większości innych dystrybucji. Na końcu jest ściąga w tabeli oraz sekcja o historii poleceń, która oszczędza najwięcej pisania.

Zanim zaczniesz: budowa polecenia i dwa skróty, które zmieniają wszystko

Każde polecenie ma postać polecenie -opcje argumenty, np. ls -l /etc. Opcje jednoliterowe można łączyć (ls -la to to samo co ls -l -a), a dłuższe zapisuje się z dwoma myślnikami (--help). Wielkość liter ma znaczenie: Plik.txt i plik.txt to dwa różne pliki.

Dwie rzeczy, które warto opanować pierwszego dnia:

• Tab — uzupełnia nazwy poleceń, plików i katalogów. Dwukrotne naciśnięcie pokazuje wszystkie pasujące możliwości.
• Ctrl+C — przerywa działające polecenie. Przydaje się, gdy coś się „zawiesiło” albo wypisuje za dużo danych.

Poruszanie się po katalogach: pwd, ls, cd

1. pwd — gdzie jestem

pwd (print working directory) wypisuje pełną ścieżkę bieżącego katalogu, np. /home/anna/Dokumenty. Przydaje się, gdy po kilku przejściach nie wiesz, w którym miejscu drzewa katalogów jesteś.

2. ls — co jest w katalogu

ls              # zawartość bieżącego katalogu
ls -l           # lista z uprawnieniami, właścicielem, rozmiarem i datą
ls -la          # to samo plus pliki ukryte (zaczynające się od kropki)
ls -lh /var/log # rozmiary w czytelnej formie (K, M, G)

3. cd — zmiana katalogu

cd /etc         # ścieżka bezwzględna
cd Dokumenty    # ścieżka względna (od bieżącego katalogu)
cd ..           # katalog wyżej
cd ~            # katalog domowy (samo „cd” działa tak samo)
cd -            # powrót do poprzedniego katalogu

Praca z plikami i katalogami: mkdir, touch, cp, mv, rm

4. mkdir — tworzenie katalogów

mkdir projekty tworzy jeden katalog, a mkdir -p projekty/2026/raporty od razu całą ścieżkę, łącznie z brakującymi katalogami nadrzędnymi.

5. touch — tworzenie pustego pliku

touch notatka.txt tworzy pusty plik, a jeśli plik już istnieje — aktualizuje tylko jego datę modyfikacji, niczego nie usuwając.

6. cp — kopiowanie

cp raport.pdf kopia-raportu.pdf        # kopia pliku
cp raport.pdf ~/Pulpit/                # kopia do innego katalogu
cp -r zdjecia/ zdjecia-backup/         # kopia całego katalogu
cp -i plik.txt /tmp/                   # zapytaj przed nadpisaniem

7. mv — przenoszenie i zmiana nazwy

Linux nie ma osobnego polecenia do zmiany nazwy — robi to mv. mv stara.txt nowa.txt zmienia nazwę, a mv nowa.txt ~/Dokumenty/ przenosi plik. Opcja -i działa tak jak w cp i chroni przed przypadkowym nadpisaniem.

8. rm — usuwanie

rm plik.txt           # usuwa plik
rm -i *.log           # pyta o każdy plik
rm -r stary-katalog/  # usuwa katalog z zawartością
rmdir pusty-katalog/  # usuwa tylko pusty katalog

Uwaga: rm nie przenosi plików do kosza — usunięcie jest natychmiastowe i praktycznie nieodwracalne. Nigdy nie uruchamiaj rm -rf z sudo na ścieżce, której nie sprawdziłeś. Literówka typu spacja w rm -rf / home/anna/tmp potrafi zniszczyć system.

Podgląd i wyszukiwanie: cat, less, tail, grep, find

9. cat i less — czytanie plików

cat plik.txt wypisuje całą zawartość pliku na ekran — dobre dla krótkich plików. Dłuższe otwieraj w less plik.log: przewijasz strzałkami lub spacją, szukasz po wpisaniu /fraza, a wychodzisz klawiszem q.

10. head i tail — początek i koniec pliku

head -n 20 plik.csv                  # pierwsze 20 linii
tail -n 50 /var/log/nginx/error.log  # ostatnie 50 linii
tail -f /var/log/nginx/access.log    # śledzenie pliku na żywo (Ctrl+C kończy)

W nowszych dystrybucjach część logów systemowych nie trafia do plików, tylko do dziennika systemd — wtedy odpowiednikiem tail -f jest journalctl -f.

11. grep — szukanie tekstu

grep "error" app.log                 # linie zawierające „error”
grep -i "error" app.log              # bez rozróżniania wielkości liter
grep -rn "DB_HOST" ~/projekt/        # rekurencyjnie w katalogu, z numerami linii
grep -v "^#" /etc/ssh/sshd_config    # wszystko poza liniami komentarzy

12. find — szukanie plików

find ~ -name "*.pdf"                 # pliki PDF w katalogu domowym
find /var -type f -size +100M        # pliki większe niż 100 MB
find . -type f -mtime -7             # pliki zmienione w ostatnich 7 dniach

Uprawnienia i administrator: sudo, chmod, chown

13. sudo — polecenie z uprawnieniami administratora

Instalacja programów czy edycja plików w /etc wymagają uprawnień roota. sudo polecenie wykonuje pojedyncze polecenie jako administrator po podaniu Twojego hasła. Jeśli zapomnisz o sudo, wpisz sudo !! — powtórzy ostatnie polecenie z uprawnieniami roota.

14. chmod i chown — prawa dostępu i właściciel

chmod +x skrypt.sh                   # nadaj prawo wykonywania
chmod 644 index.html                 # rw-r--r-- (typowe dla plików)
chmod 755 katalog/                   # rwxr-xr-x (typowe dla katalogów i skryptów)
sudo chown anna:anna plik.txt        # zmiana właściciela i grupy
sudo chown -R www-data:www-data /var/www/strona

Cyfry w chmod to sumy praw: 4 — odczyt, 2 — zapis, 1 — wykonanie, kolejno dla właściciela, grupy i pozostałych. Ustawianie 777 „żeby działało” to prosta droga do dziury w bezpieczeństwie.

Procesy, dysk i programy: ps, top, kill, df, du, apt

15. ps i top — co działa w systemie

ps aux wyświetla wszystkie procesy, a w połączeniu z grep szybko znajdziesz konkretny: ps aux | grep firefox. top (lub wygodniejszy htop, jeśli jest zainstalowany) pokazuje procesy na żywo, posortowane według użycia procesora. Z top wychodzisz klawiszem q.

16. kill — zakończenie procesu

kill 12345 wysyła do procesu o numerze PID 12345 prośbę o zakończenie (sygnał SIGTERM). Jeśli program nie reaguje, kill -9 12345 zamyka go bezwarunkowo, ale bez szansy na zapisanie danych. pkill firefox kończy procesy po nazwie.

17. df i du — ile miejsca zostało

df -h                    # wolne miejsce na wszystkich partycjach
du -sh ~/Pobrane         # ile zajmuje katalog
du -sh * | sort -h       # co zajmuje najwięcej w bieżącym katalogu

18. apt (dnf, pacman) — instalacja programów

sudo apt update                  # odśwież listę pakietów
sudo apt upgrade                 # zaktualizuj zainstalowane programy
sudo apt install htop            # zainstaluj program
sudo apt remove htop             # odinstaluj
apt search "image editor"        # wyszukaj pakiet

To składnia Debiana, Ubuntu i Minta. W Fedorze i RHEL odpowiednikiem jest sudo dnf install htop, a w Arch Linux sudo pacman -S htop. Jeśli dopiero wybierasz system, pomoże przegląd najpopularniejszych dystrybucji Linuksa.

Archiwa i pomoc: tar, man

19. tar — pakowanie i rozpakowywanie

tar -czvf kopia.tar.gz dokumenty/    # spakuj katalog do .tar.gz
tar -xzvf kopia.tar.gz               # rozpakuj w bieżącym katalogu
tar -tzf kopia.tar.gz                # wyświetl zawartość bez rozpakowania

Litery łatwo zapamiętać: c — create (utwórz), x — extract (rozpakuj), t — list (wypisz), z — gzip, v — verbose (pokazuj pliki), f — file (nazwa archiwum).

20. man — wbudowana dokumentacja

man tar otwiera pełny podręcznik polecenia (przewijanie jak w less, wyjście klawiszem q). Szybsze podsumowanie opcji daje zwykle tar --help. Dokumentacja jest też dostępna w sieci, np. na man7.org.

Potoki i przekierowania: łączenie poleceń

Prawdziwa siła terminala zaczyna się, gdy łączysz polecenia. Znak | (potok) przekazuje wynik jednego polecenia do następnego, a > i >> zapisują wynik do pliku.

ls -l /etc | less                    # długą listę przeglądaj stronami
ps aux | grep ssh                    # przefiltruj listę procesów
grep "404" access.log | wc -l        # policz linie z błędem 404
df -h > miejsce.txt                  # zapisz wynik do pliku (nadpisuje)
date >> log.txt                      # dopisz na końcu pliku

Gdy zaczniesz składać z tego własne skrypty, przyda się poradnik o instrukcjach warunkowych if, elif i else w Bash.

Historia poleceń w Bash: wyszukiwanie, powtarzanie i czyszczenie

Bash zapamiętuje wpisane polecenia i zapisuje je w pliku ~/.bash_history przy zamknięciu sesji. Umiejętne korzystanie z historii oszczędza więcej czasu niż jakakolwiek pojedyncza komenda.

Jeśli edytujesz polecenie wyciągnięte z historii i chcesz wrócić do jego pierwotnej wersji, naciśnij Alt+R.

Czyszczenie historii wymaga dwóch kroków, bo history -c usuwa tylko listę w pamięci bieżącej sesji — plik na dysku zostaje i przy wyjściu może zostać uzupełniony:

history -d 123            # usuń pojedynczy wpis nr 123
history -c && history -w  # wyczyść historię i nadpisz nią ~/.bash_history

Wskazówka: Jeśli wpisujesz polecenie z hasłem lub tokenem, poprzedź je spacją. W Ubuntu i Debianie domyślne ustawienie HISTCONTROL=ignoreboth sprawia, że takie polecenia nie trafiają do historii.

Rozmiar historii kontrolują zmienne HISTSIZE (liczba poleceń w pamięci) i HISTFILESIZE (liczba linii w pliku), ustawiane w ~/.bashrc, np. HISTSIZE=10000.

Ściąga: 20 poleceń Linux w jednej tabeli

Co dalej po opanowaniu podstaw

Kiedy te polecenia wejdą Ci w nawyk, naturalnym kolejnym krokiem są: ssh (praca na zdalnym serwerze), ip a (adresy sieciowe), systemctl (zarządzanie usługami — opisujemy je w poradniku systemctl — do czego służy) oraz edytor nano lub vim. Jeśli administrujesz serwerem i wolisz część zadań wyklikać, zobacz też Cockpit — zarządzanie Linuksem przez przeglądarkę.

Do nauki „na papierze” dobrze sprawdzają się zbiory gotowych rozwiązań, np. książka Linux. Receptury. Najważniejsze umiejętności użytkownika i administratora Carli Schroder. Najwięcej da Ci jednak codzienna praktyka — najlepiej na maszynie wirtualnej, na której możesz bezpiecznie popełniać błędy.