FIDO2 — jak działa logowanie bez hasła, klucze bezpieczeństwa i passkeys

FIDO2 to standard logowania bez hasła, w którym tożsamość potwierdzasz urządzeniem — telefonem, komputerem z Windows Hello lub Touch ID albo kluczem USB — a nie tajnym ciągiem znaków. Działa w oparciu o kryptografię klucza publicznego: dla każdej strony urządzenie tworzy osobną parę kluczy, klucz prywatny nigdy go nie opuszcza, a serwis przechowuje tylko klucz publiczny.

Dzięki temu FIDO2 rozwiązuje dwa największe problemy haseł: nie da się go wyłudzić na fałszywej stronie i nie da się go wykraść z bazy danych serwisu. Na FIDO2 opierają się passkeys (klucze dostępu), które obsługują dziś m.in. konta Google, Microsoft, Apple i GitHub.

Skąd się wzięło FIDO2

FIDO Alliance to konsorcjum założone w 2013 r. przez firmy z branży płatności i bezpieczeństwa; obecnie należą do niego m.in. Google, Microsoft, Apple, Amazon i producenci kluczy sprzętowych. Pierwsze standardy to UAF (logowanie bez hasła) i U2F (klucz sprzętowy jako drugi składnik), do których powstania przyczyniły się Google i Yubico.

W 2018 r. ogłoszono FIDO2 — następcę obu podejść. Składa się z dwóch specyfikacji:

FIDO2 nie zostało więc „stworzone przez Yubico”, jak można czasem przeczytać — to otwarty standard wielu firm. Yubico jest jednym z producentów kluczy, które go obsługują.

Jak działa FIDO2 krok po kroku

W procesie biorą udział trzy strony: serwis (w specyfikacji Relying Party), przeglądarka lub system operacyjny oraz uwierzytelniacz — urządzenie przechowujące klucz prywatny.

Rejestracja klucza

1. Logujesz się do serwisu tradycyjnie i wybierasz „Dodaj klucz dostępu” lub „Dodaj klucz bezpieczeństwa”.
2. Serwer wysyła losowe wyzwanie (challenge), identyfikator konta i swoją domenę (RP ID).
3. Przeglądarka przekazuje żądanie uwierzytelniaczowi. Ten prosi Cię o potwierdzenie — dotknięcie klucza, PIN, odcisk palca lub twarz.
4. Uwierzytelniacz generuje nową parę kluczy przypisaną do tej domeny. Klucz prywatny zostaje w urządzeniu, a klucz publiczny i identyfikator poświadczenia trafiają do serwera.

Logowanie

1. Serwer wysyła nowe, jednorazowe wyzwanie.
2. Przeglądarka dołącza do niego domenę, na której faktycznie jesteś, i przekazuje dane uwierzytelniaczowi.
3. Po Twoim potwierdzeniu uwierzytelniacz podpisuje dane kluczem prywatnym.
4. Serwer sprawdza podpis kluczem publicznym zapisanym przy rejestracji. Zgodny podpis = zalogowanie.

Podpis tworzony jest najczęściej algorytmem ES256, czyli ECDSA na krzywej P-256 z funkcją skrótu SHA-256. Ponieważ wyzwanie za każdym razem jest inne, przechwycony podpis nie nadaje się do ponownego użycia.

Dlaczego FIDO2 chroni przed phishingiem

Kluczowy jest krok 2 logowania. Przeglądarka sama wpisuje do podpisywanych danych prawdziwą domenę strony, a uwierzytelniacz używa tylko klucza zarejestrowanego dla tej domeny. Jeśli trafisz na goog1e-login.com, klucz dla google.com po prostu nie zostanie użyty — nie ma czego przepisać ani wyłudzić.

To zasadnicza różnica w stosunku do kodów SMS i aplikacji generujących kody TOTP, które oszust może przechwycić w czasie rzeczywistym przez fałszywą stronę pośredniczącą.

Biometria zostaje na urządzeniu

Odcisk palca lub skan twarzy służą wyłącznie do lokalnego odblokowania klucza prywatnego. Serwis dostaje tylko informację, że weryfikacja użytkownika (user verification) się odbyła — nie dostaje żadnych danych biometrycznych.

Rodzaje uwierzytelniaczy: wbudowane, sprzętowe i telefon

W trybie hybrydowym komputer wyświetla kod QR, skanujesz go telefonem, a Bluetooth potwierdza, że oba urządzenia są fizycznie blisko siebie. To utrudnia zdalne nadużycia.

Passkeys a klucze sprzętowe — co wybrać

Passkey, po polsku zwykle „klucz dostępu”, to poświadczenie FIDO2, które samo identyfikuje konto — logujesz się bez wpisywania nazwy użytkownika i hasła. Pojęcie spopularyzowali w 2022 r. Apple, Google i Microsoft.

Passkeys występują w dwóch odmianach:

• synchronizowane — zapisane w menedżerze haseł (Menedżer haseł Google, pęk kluczy iCloud, 1Password, Bitwarden i inne) i dostępne na wszystkich Twoich urządzeniach. Zgubienie telefonu nie oznacza utraty dostępu,
• przypisane do urządzenia — zapisane na kluczu sprzętowym lub w module TPM jednego komputera. Nie da się ich skopiować, co jest zaletą w firmach o wysokich wymaganiach bezpieczeństwa.

Dla większości osób najwygodniejsze są passkeys synchronizowane w menedżerze, którego już używasz. Klucz sprzętowy ma sens dla kont o najwyższej wartości (poczta główna, konto administratora, menedżer haseł, giełda kryptowalut) oraz tam, gdzie wymaga go pracodawca. Pamiętaj, że klucze sprzętowe mają ograniczoną liczbę miejsc na passkeys — w zależności od modelu i wersji oprogramowania od kilkudziesięciu do około stu.

Praktyczny przegląd kluczy dostępu w popularnych usługach i menedżerach haseł znajdziesz w artykule passkeys — jak działają klucze dostępu.

Jak zacząć korzystać z FIDO2

Ścieżki w serwisach zmieniają się co jakiś czas, ale zwykle opcję znajdziesz w ustawieniach bezpieczeństwa konta:

1. Konto Google: myaccount.google.com → Bezpieczeństwo → Klucze dostępu i klucze bezpieczeństwa → Utwórz klucz dostępu.
2. Konto Microsoft: account.microsoft.com → Bezpieczeństwo → Zarządzaj sposobem logowania → Dodaj nowy sposób logowania → Klucz dostępu (twarz, odcisk palca, PIN lub klucz zabezpieczeń).
3. GitHub: Settings → Password and authentication → Passkeys → Add a passkey.
4. W Windows 11 zapisane klucze dostępu przejrzysz w Ustawienia → Konta → Klucze dostępu, a PIN klucza sprzętowego zmienisz w Ustawienia → Konta → Opcje logowania → Klucz zabezpieczeń → Zarządzaj.

Ważne: Zarejestruj co najmniej dwa uwierzytelniacze, np. passkey w telefonie i klucz sprzętowy schowany w domu. Jedno urządzenie to ryzyko utraty dostępu do konta po zgubieniu lub awarii.

Ograniczenia FIDO2, o których warto wiedzieć

FIDO2 znacząco podnosi poziom bezpieczeństwa, ale nie rozwiązuje wszystkiego:

• Odzyskiwanie konta — jeśli serwis pozwala zresetować dostęp SMS-em lub zwykłym hasłem, atakujący spróbuje właśnie tej drogi. Po wdrożeniu passkeys warto usunąć lub wzmocnić słabsze metody.
• Kradzież sesji — FIDO2 chroni moment logowania. Złośliwe oprogramowanie typu infostealer, które wykrada ciasteczka z przeglądarki, może przejąć już zalogowaną sesję. Więcej o tym mechanizmie w artykule o ataku session hijacking.
• Zainfekowane urządzenie — jeśli komputer jest pod kontrolą atakującego, może on podsunąć Ci żądanie potwierdzenia w złym momencie. FIDO2 nie zastąpi aktualizacji i ochrony stacji roboczej.
• Przenoszenie między ekosystemami — przez lata passkeys trudno było przenieść np. z iCloud do innego menedżera. FIDO Alliance opracowała do tego protokół wymiany poświadczeń (Credential Exchange), który stopniowo trafia do systemów i menedżerów haseł.

Hasła na razie nie znikną — wiele serwisów wciąż ich wymaga. Dopóki je masz, twórz je zgodnie z zasadami z poradnika jak stworzyć i zapamiętać bezpieczne hasło i pamiętaj o najczęstszych sposobach kradzieży haseł.

FIDO2 od strony programisty: WebAuthn w przeglądarce

Dla twórców aplikacji webowych FIDO2 to przede wszystkim API navigator.credentials. Rejestracja wygląda w uproszczeniu tak:

const credential = await navigator.credentials.create({
  publicKey: {
    challenge: challengeZSerwera,          // losowe bajty z serwera
    rp: { id: "example.com", name: "Example" },
    user: { id: idUzytkownika, name: "jan@example.com", displayName: "Jan Kowalski" },
    pubKeyCredParams: [
      { type: "public-key", alg: -7 },     // ES256
      { type: "public-key", alg: -257 }    // RS256
    ],
    authenticatorSelection: { residentKey: "required", userVerification: "preferred" }
  }
});

Logowanie to wywołanie navigator.credentials.get() z nowym wyzwaniem i rpId. Weryfikację podpisu, licznika i pochodzenia (origin) wykonuj na serwerze sprawdzoną biblioteką, a nie własną implementacją — zestawienie bibliotek i specyfikacje znajdziesz na stronie FIDO Alliance oraz w dokumentacji WebAuthn na MDN. WebAuthn działa wyłącznie w bezpiecznym kontekście, czyli przez HTTPS (wyjątkiem jest localhost podczas programowania).